زيديان ، سر فصل جنبشى انقلابى از نوع نظامى آن بود كه با حركت زيد و فرزندش يحيى دنبال شد ، كربلا براى شيعهء امامى چگونه تحليلى يافت ؟ ما فرض را بر اين گذاشته‌ايم كه اصولا دو نگرش در برخورد با حادثهء كربلا بوده ، و ميانهء اين دو نگرش ، ديدگاههاى ديگرى كه به اين سو يا آن سو متمايل است . يكى حادثهء كربلا را صرفا حادثه‌اى اختصاصى براى امام حسين عليه السّلام با اهداف خاصى دانسته است . نگرش دوم جنبش كربلا را جنبشى سياسى دانستهاست كه عملا براى سرنگونى حكومت يا هر هدف سياسى ديگر برپا شده بوده است . قصد ما در اينجا بر آن است تا نشان دهيم زمينه‌هاى رشد برداشتهاى صوفيانه چه بوده است . عجالتا اين نكته را بايد بپذيريم كه هر زمان به دليل دشواريهاى كه شيعه در برابر مسائل درونى يا بيرونى خود با آن درگير بوده ، يكى از اين بينشها غلبه داشته است . در اينجا ما روش تاريخى را در بررسى اين تحول كنار گذاشته بيشتر به مسائل فكرى مىپردازيم . عاطفه و برداشت سياسى يكى از جنبه‌هاى حادثهء كربلا ، بعد عاطفى است . مىدانيم كه كربلا به دليل وضعيت خاص خود در به شهادت رسيدن بيش از شانزده تن از خاندان رسالت و نيز كيفيت خونبار آن ، زخمى عميق و پردامنه بر قلب جامعهء شيعه ايجاد كرد . حادثه از هر جهت جدى و قابل ملاحظه بود . اثر عاطفى آن بلافاصله در شيعه پديدار شد . توّابين نخستين گروهى بودند كه تحت تأثير اين بعد قضيه قرار گرفته و از آنجا كه خود را مقصر مىديدند ، بدون آنكه انديشهء سياسى روشنى داشته باشند ، خود را در معرض شهادت قرار دادند . مىدانيم كه آنان قبل از رفتن به سوى شام ، از كوفه بر سر مزار امام حسين عليه السّلام آمدند و طى چند روز به گريه و زارى پرداختند . چنين امرى در جامعهء آن روز ، پديده‌اى غريب بوده است . به هر روى شهادت شانزده تن از اهل بيت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله به آن صورت استثنايى امرى سخت بوده و اندوه ناشى از آن در قلوب شيعه به صورت امرى پايدار در آمد . با نگاهى به آنچه در احاديث امامان عليهم السّلام دربارهء اقامهء عزاء و زيارت مرقد امام حسين عليه السّلام وارد شده مىتوان دريافت كه به سرعت بعد عاطفى